کد خبر 11470

صنعت قیر به دلیل توسعه زیرساخت های کشور در بخش های مختلف ازجمله راه‌سازی، نقش کلیدی دارد. در سال های اخیر دولت، به موجب قوانین بودجه، شرکت ملی نفت را مکلف کرده است تا به میزان مشخصی، قیر و وکیوم باتوم‌(ماده اولیه قیر) را به طور رایگان جهت انجام طرح های عمرانی در اختیار دستگاه ها از جمله وزارت راه و شهرسازی، وزارت کشور و... قرار دهد. به موجب اصلاحیه قانون بودجه سال 96، دستگاه ها می توانند جهت تامین هزینه طرح های خود، از قیر به عنوان پول یا وسیله تسویه حساب مالی استفاده کنند. این امر موجب شده است تا پیمانکاران حواله های قیر خود را با قیمتی کمتر به دلالان بازارهای غیررسمی قیر بفروشند و دلالان نیز با قیمتی کمتر از قیمت رسمی صادرات، قیر را صادر و منافع ایجاد شده را تنها نصیب کشورهای واردکننده کنند. از طرفی با توجه به آمار اعلام شده از سوی اتحادیه صادرکنندگان قیر، تاکنون70 درصد کارخانه های تولید‌کننده قیر کشور بر اثر رانت پنهان موجود در حواله های قیر تهاتری تعطیل شده اند. به دلیل اهمیت موضوع، در این مقاله به بررسی جوانب مختلف این موضوع پرداخته شده است.

قیر

نفت خام در پالایشگاه به وسیله برج­های تقطیر به اجزای سازنده­اش تبدیل می­شود و مواد سازنده نفت خام با توجه به تفاوت نقطه جوش در قسمت­های مختلف برج از یکدیگر جدا می­شود. در فرآیند تقطیر اولیه‌(تقطیر در فشار محیط) مقداری مواد سنگین در ته برج باقی می­ماند که این مواد به برج­های تقطیر در خلأ منتقل می­شود و به وسیله روش تقطیر در خلأ اجزای مختلف آن جداسازی می­شود. باقی مانده این برج که به وکیوم باتوم معروف است برای تولید قیر استفاده می‌شود. به منظور تولید قیر، وکیوم باتوم را در واحد تولید قیر‌(برج تولید قیر) تحت عملیات هوادهی قرار می­دهند. براساس نمودار زیر، قیمت جهانی قیر از اواسط سال 2016 روند افزایشی در پیش داشته است.

قیمت

وکیوم باتوم (VB)  و نحوه قیمت ­گذاری آن

وکیوم باتوم ته مانده برج تقطیر در خلأ است و به عنوان ماده اولیه تولید قیر و نفت کوره استفاده می­شود. به طوری که 70 درصد ماده اولیه نفت کوره نیز VB است. قیمت ماده اولیه قیر تابع قیمت نفت کوره‌ و نفت سفید است. در ایران در ابتدای هر ماه شرکت ملی پالایش و پخش، نرخ پایه فرآورده‌های نفتی را جهت عرضه در بورس کالا و انرژی اعلام می­کند. طبق آخرین فرمول در نظرگرفته شده از سوی این شرکت که تامین‌کننده ماده اولیه کارخانه‌های تولیدکننده قیر است، قیمت VB براساس میانگین قیمت قیر در در ماه قبل تعیین می­شود.

به گزارش ایسنا، احمدی، مدیر بازرگانی پالایشگاه تبریز اظهار کرد با ارسال نامه‌ای به قیمت‌های وکیوم باتوم و قیر اعتراض شده است. چراکه نحوه قیمت‌گذاری وکیوم باتوم و قیر به صورتی است که پالایشگاه‌ها همواره متضرر می‌شوند. قیمت قیر براساس وکیوم باتوم تعیین می‌شود و قیمت‌گذاری وکیوم باتوم به روش ماهانه و با ارز مبادله‌ای سبب می‌شود تا قیمت قیر هم واقعی نباشد و به این ترتیب ایران هنگام معامله این کالا‌ها در بازارهای بین‌المللی ضرر می‌کند. بازار قیر نیاز به ساماندهی دارد؛ در وهله اول‌ باید قیمت وکیوم باتوم و قیر درست و منطقی تعیین شود، به عبارتی نحوه قیمت‌گذاری براساس ارز آزاد در بورس کالا تعیین شود و دوم اینکه قیر تهاتری در بودجه سالانه‌ حذف شود تا اندکی مشکلات این بازار کاهش یابد.

در شکل زیر شرکت نفت جی (شجی) مواردی را به عنوان تهدیدی برای شرکت عنوان کرده است.

گزارش

بدهی­ های دولت

 همان‌طور که در جدول زیر مشاهده می­ شود، مجموع بدهی ­های دولت و شرکت­ های دولتی در سه­ ماهه اول سال 96 نسبت به سال 95، معادل 5 درصد کاهش یافته است. در این مدت میزان بدهی شرکت­های دولتی کاهش و بدهی­های دولت افزایش یافته است. البته با توجه به اینکه دولت اغلب اوقات اوراق بدهی خود را در نیمه دوم سال منتشر کرده است، بنابراین حجم قابل توجهی از اوراق در بدهی­های دولت تا پایان خردادماه منعکس نشده است. بنابراین به احتمال زیاد میزان بدهی دولت در انتهای سال 96 افزایش می ­یابد.

بدهی

همان‌طور که در جدول زیر مشاهده می­شود بیشترین سهم بدهی­های دولت به بخش خصوصی‌(در حدود 49درصد) اختصاص دارد. عدم پرداخت به موقع این بدهی­ها مشکلات زیادی را برای بخش خصوصی به وجود آورده و احتمال ورشکستگی بنگاه­های فعال را در این بخش افزایش می­دهد.

بدهی ها

دولت برای تسویه این بدهی­ها در سال­های اخیر در لوایح بودجه درخواست انتشار اوراق جهت تامین مالی هزینه‌های جاری، بدهی­های سررسید شده و طرح­های تملک سرمایه­ای کرده است. در این راستا تسویه حداکثری مطالبات بخش غیردولتی از دولت با استفاده از اوراق تسویه خزانه انجام شده است.

یکی از اقداماتی که برای تسهیل اجرای طرح­های عمرانی صورت گرفته است، اختصاص قیر و وکیوم باتوم رایگان به وزارت راه و شهرسازی، وزارت کشور، وزارت آموزش و پرورش، بنیاد انقلاب اسلامی و... بوده است. به موجب اصلاحیه قانون بودجه سال 96 دستگاه­ها می­توانند در ازای پرداخت هزینه­های اجرای طرح، وکیوم باتوم(ماده اولیه قیر) به پیمانکاران بدهند و از این طریق بدهی خود را تهاتر کنند.

تخصیص قیر و  وکیوم باتوم (VB) رایگان در بودجه سال­های مختلف

براساس قانون بودجه 93، وزارت نفت موظف شده است تا معادل ارزش ریالی 500هزار تن قیر رایگان را تا سقف 6 هزار میلیارد ریال برای آسفالت راه­های روستایی در اختیار وزارت راه و شهرسازی قرار دهد. در سال بعد این رقم به 2 میلیون تن تا سقف 24 هزار میلیارد ریال رسید.

قانون

قانون 94

در بودجه 95 علاوه بر وزارت راه و شهرسازی، بنیاد مسکن انقلاب اسلامی و وزارت کشور و وزارت آموزش و پرورش نیز مشمول این سهمیه رایگان قیر شدند.

قانون 95

اما در بودجه سال 96، دو میلیون تن قیر رایگان به چهار میلیون تن مواد اولیه قیر(وکیوم باتوم) تغییر یافت. افزایش دو برابری سهمیه در صورتی که بودجه پروژه­های عمرانی دو برابر می‌شد، منطقی به نظر می­رسید. این در حالی است که عملا این موضوع اتفاق نیفتاده است. همچنین با توجه به اینکه درصد قیر مورد نیاز در آسفالت کمتر از شش درصد است، چه میزان اعتبار عمرانی برای ساخت و بهسازی راه و معابر اختصاص یافته است که این میزان قیر مورد نیاز باشد؟

قانون 96

در سال96، نمایندگان مجلس در 26 آذرماه بند «الف» ماده واحده طرح اصلاح قانون بودجه سال ۹۶ را بررسی و تصویب کردند. براین اساس مقرر شده است تهاتر سایر هزینه‌های اجرای آسفالت، قیراندود(ایزولاسیون)، عایق‌کاری و مابه‌التفاوت تامین مالی کارفرما برای این امر با تایید دستگاه‌های اجرایی استانی ذی‌ربط با تحویل قیر رایگان‌(معادل ارزش ریالی آن‌ها) پس از اعلام به خزانه بلامانع است. همچنین براساس این مصوبه خزانه مکلف است از طریق حساب‌های استانی ذی‌ربط خود، معادل ارزش ریالی قیر مازاد تحویلی مربوط به هریک از پروژه‌ها و دستگاه‌ها را لحاظ کند. به موجب بند «ب» ماده واحده این طرح که به تصویب مجلس رسید، همچنین استفاده از اوراق خزانه اسلامی در کلیه موارد مصارف مربوطه به طرح و پروژه‌های مربوط به همان طرح از جمله تملک اراضی بلامانع است.

بند الحاقی 2 کمیسیون تلفیق به تبصره 1 لایحه بودجه سال 1397

در بودجه سال 97 این بند لحاظ نشده بود. اما بعد از بررسی کمیسیون تلفیق به صورت الحاقیه به مجلس ارائه شد و در نهایت براساس بند الحاقی2 تبصره1 به بودجه 97 اضافه شد و به تصویب رسید.

Capture

مشکلات تخصیص قیر تهاتری

براساس صورت­های مالی شرکت نفت پاسارگاد(شپاس)، به‌رغم اینکه تخصیص وکیوم باتوم(ماده اولیه قیر) علاوه بر بودجه 96 در بند الحاقی بودجه 97 هم آمده است، ولی اجرای آن در 4 ماهه آخر سال 96 متوقف شده است.

شپاس

کاهش میزان بودجه عمرانی سال 97

 تخصیص 4 میلیون تن وکیوم باتوم رایگان با توجه به کاهش میزان بودجه عمرانی کشور در سال 97، اقدام صحیحی به نظر نمی­رسد چراکه با کاهش بودجه عمرانی، میزان نیاز به قیر نیز به شدت کاهش پیدا می‌کند. حتی در صورتی که ساخت و سازها و پروژه‌های عمرانی با سرعت مناسب پیگیری و اجرا شود باز هم مقداری از حواله‌های قیر تهاتری بدون استفاده باقی می‌ماند که به‌ طور قطع رانت پنهان بازار قیر کشور را برپا می‌کند. جدول زیر نشان می­دهد که بودجه عمرانی در سال 97 نسبت به سال قبل 18 درصد کاهش داشته است.

97

مصوبه 311 شورای رقابت و ستاد تنظیم بازار برای از بین بردن رانت نرخ ارز در بازار قیر

شورای رقابت و ستاد تنظیم بازار به عنوان دو مرجع قانونی و حقوقی در زمینه تعیین نرخ کالا، در مهرماه سال 96 طرحی را درباره سیاست­های فروش محصول وکیوم باتوم (VB) تصویب کرد که براساس آن از ابتدای آذر96 محصول وکیوم باتوم(مواد اولیه تولید نفت کوره و قیر) بر اساس نرخ ارز آزاد محاسبه می‌شود و شرکت‌های پالایشی مکلفند آن را در بورس کالا عرضه کنند. وجود این مصوبه­ها می­تواند تا حدود زیادی رانت در بازار قیر را کاهش دهد. چراکه احتساب قیمت وکیوم باتوم با ارز مبادله­ای، سبب ایجاد اختلاف قیمت قیر ایران و منطقه شده که منافع تولید و فروش وکیوم باتوم با نرخ ارز مبادله­ای تنها به جیب بازرگانان خارجی می­رود و بنابراین فروش وکیوم باتوم با ارز آزاد، تاحدود زیادی بازار را متعادل می­سازد.

صورت شپاس

مصوبه سیصد و یازدهم شورای رقابت

مصوبه

بازار فروش داخلی قیر

به طور کلی، ماده اولیه مورد نیاز جهت تولید قیر در کشور از طریق پالایشگاه­های اصفهان، اراک، شیراز، تبریز، بندرعباس، آبادان و تهران تامین می‌شود. تولید قیر تا سال 84 تنها توسط شرکت پالایش و پخش انجام می­شد و پس از آن 100 درصد تولید قیر توسط دو شرکت نفت جی(شجی) و نفت پاسارگاد(شپاس) انجام می­شود. البته همان‌طور که در جدول زیر مشاهده می­شود، از سال 93 درصد بسیار کمی(در حدود 3 درصد) اختصاص به تولید  بخش خصوصی دارد.

سهم بازار

بازار صادرات قیر

صادرات قیر در سال‌های 91 و 92 انحصارا توسط شرکت نفت جی‌(شجی) و نفت پاسارگاد(شپاس) انجام می­شده است ولی این روند در سال­های بعد تغییر یافته و سهم بیشتر صادرات توسط بخش خصوصی انجام شده است به طوری که در سال 95 سهم صادرات هریک از این دو شرکت در حدود 21 درصد بوده است.سهم بازار 3

باتوجه به شکل زیر، شرکت نفت جی(شجی) در گزارش فعالیت هیات مدیره خود، علت کاهش صادرات خود را بیان کرده است.

گزارش فعالیت

کاهش سهم بازار صادراتی قیر و خدشه‌دار شدن برند

همان‌طور که در نمودار زیر مشاهده می­شود، ارزش صادرات تا سال 93 روند صعودی را در پیش گرفته بود ولی در سال 95 نسبت به سال قبل 42 درصد کاهش یافته است. دلایل متفاوتی را می­توان عنوان کرد که یکی از آنها تهاتر بدهی پیمانکاران با قیر است که منجر شده است تا قیر صادراتی ایران با قیمتی پایین‌تر از منطقه عرضه شود. همچنین کاهش اعتبار قیر صادراتی ایران به لحاظ کیفیت پایین وکیوم باتوم عراق که وارد ایران میشود میزان صادرات را هم به لحاظ حجمی و هم قیمتی کاهش داده است. به همین دلیل بازار چین و ویتنام را به طور کامل از دست داده ­ایم.

ارزش صادرات

بنابر گفته مجید دهقانپور، عضو کمیسیون قیر اتحادیه فرآورده­های نفتی به نقل از خبرنامه داخلی شرکت نفت پاسارگاد‌(شپاس)­، زمانی قیر در گریدهای مختلف فقط در پالایشگاه­ها تولید می­شـد و بخش خصوصی دســتی در زمینه خوراک و تولید قیر نداشت اما پس از خصوصی­سازی یکسری افراد سودجو وارد این صنعت شــدند. وزارت صنعت یکسـری مجوزهای غیرمتعارف به بعضی از تولیدکنندگان داد که به همان روش‌های غیرمعمول پالایشگاهی وارد این صنعت شــدند. این در حالی بود که از لحاظ فنی بررســی نشد که آیا با امکانات ادعایی­شان قابلیت تولید قیر دارند؟ آیا پروانه استاندارد دارند؟ عمده این کارگاه‌ها در بندرعباس هستند و خوراک‌شــان عمدتا بلند Blend)) اســت. آنها چند ماده را با هم مخلوط می­کنند و به اســم قیر می­فروشــند و حتی این بلندینگ هم درســت انجام نمی­شــود. به عنــوان مثال برخی از تولیدکنندگان زیرپله‌ای ضایعات کارخانه­های روغن صنعتی را با وی‌بی40و50  مخلوط کرده و محصولی درست می­کنند که شبیه قیر است اما خود قیر نیســت و قیر نامرغوب اســت. همه این قیرهای نامرغوب را در بشــکه بســته­بندی کــرده و صادر مــی­کننــد و از این طریق موجب خدشه­دار شدن برند ایران می­شوند. حتی در برخی موارد این تولیدکنندگان برای صادر کردن محصولات خود از برند شرکت‌های خوشنام استفاده می­کنند. 

شجی

شجی 2

بازار هدف صادراتی قیر

همان‌طور که در جدول زیر مشاهده می­شود، بیشترین ارزش صادراتی قیر به هند اختصاص دارد و امارات متحده عربی و پاکستان در رتبه­های بعدی قرار دارند. از جمله بازارهایی که می­توان برنامه­ریزی کرد، آسیای میانه است. 

صادرات قیر

تعطیلی کارخانه ­ها

به گفته رحیم زارع، نایب‌رئیس کمیسیون تلفیق به نقل از وطن امروز، باتوجه به آمار اعلام شده از ســوی اتحادیه صادرکنندگان قیر، در سال‌های گذشته وجود قیر تهاتری در بودجه فقط به مذاق عده‌ای معدود از کارخانه‌های تولیدکننده قیر خوش آمد و عده‌ای با استفاده از رانت‌های خاص توانستند به سودهای چند ده میلیاردی از این محل برسند. متاسفانه این رانت فقط در اختیار ۱۰-۱۲ کارخانه‌ای قرار می‌گرفت که در یک دور ناشناخته مجاز به دریافت این حواله‌ها می‌شدند و بقیه تولیدکننده‌ها به خاطر رانت موجود از گردونه انتخاب و دریافت حواله دور می‌ماندند. 

دامپینگ‌های سریالی با فروش قیرهای تهاتری در بازار آزاد

تحویل قیر تهاتری به وزارت راه موجب کاهش  قیمت  بازار داخلی قیر شده است چراکه اکثر قیرهای تهاتری توسط پیمانکاران در بازار آزاد با نرخ‌هایی ارزان‌تر از قیمت واقعی قیر به فروش می‌رسند. از سوی دیگر برخی از واحدهای به ظاهر تولیدی قیر، با خرید قیرهای وزارت راه و شهرسازی، اقدام به صادرات کرده و واحدهای مذکور به دلیل خرید قیر زیر قیمت واقعی و نداشتن هیچ گونه هزینه تولیدی، به فروش قیر با قیمت­های کمتر از قیمت جهانی و ارائه تخفیف­های بالا به مشتریان خود مبادرت می­ورزند که این امر موجب عدم امکان رقابت واحدهای تولیدی بزرگ و خوشنام و وارد آمدن زیان به آنها می­شود.

عدم نظارت بر نحوه تخصیص، توزیع و مصرف وکیوم باتوم(VB)

عدم نظارت بر نحوه تخصیص، توزیع و مصرف قیرهای مذکور، منجر به فروش قیر در بازارهای غیر رسمی با قیمتی کمتر از قیمت واقعی شده و علاوه بر غیرواقعی شدن قیمت قیر، موجبات قاچاق قیر را نیز فراهم می­آورد.

متضرر شدن شرکت ملی نفت ایران

در صورتی که شرکت ملی نفت بخواهد از محل خوراک مایع تحویلی به پتروشیمی و پالایشگاه‌ها، منابع مورد نیاز برای تحویل قیر رایگان به دستگاه‌های مذکور را تامین کند، عملا درآمدهای این شرکت کاهش یافته و تکافوی هزینه‌های آن را نخواهد داد. کل هزینه‌های جاری این شرکت که در بودجه لحاظ شده است در حدود 186 هزار میلیارد ریال است و بند الحاقی بودجه سال 97 به این معنی است که 30 هزار میلیارد ریال از این رقم باید به تحویل قیر رایگان اختصاص یابد. به دلیل اینکه این موضوع در مصارف هدفمندی دیده نشده است، عملا بودجه جاری شرکت را در حدود 15 درصد کاهش می­دهد. (گزارش کارشناسان اقتصادی مرکز پژوهش‌های مجلس)

به گفته رحیم زارع، نایب‌رئیس کمیسیون تلفیق به نقل از وطن امروز، تخصیص قیر رایگان، حتی موجب زیان شرکت ملی نفت شده است، چرا که شرکت ملی نفت باید از این محل کارمزد ۵ درصدی پرداخت می‌کرد. اما مجبور به پرداخت کارمزد ۱۸ درصدی شده است. همچنین از فروش هر یک‌میلیون تن قیر، سود ۱۸۰ میلیارد تومانی به دست می‌آید که در بهترین حالت ۵۰ میلیارد تومان آن نصیب دولت و پیمانکار شده و بقیه به جیب دلالان می‌رود.

پیشنهاد­های کارشناسان اقتصادی

بنابر نظر کارشناسان اقتصادی مرکز پژوهش­های مجلس، اضافه شدن بند الحاقی بودجه 97، باتوجه به مشکلات به وجود آمده در سال­های اخیر، اقدام مناسبی نبوده و و پیشنهاد می­شود تا این بند حذف شود. درصورت حذف نشدن، پیشنهاد مذکور می­تواند به شرح زیر اصلاح شود.

بند الحاقی 1

اضافه شدن این عبارت کمک می­کند تا خرید و فروش قیر و بازار ثانویه و غیررسمی صادرات قیر از بین برود و درآمدهای حاصل از صادرات قیر افزایش یابد. همچنین موجب جلوگیری از هدر رفت قیر توسط دستگاه­ها شده و درنتیجه شرکت ملی نفت می‌تواند از آن در جهت ایجاد مشتقات با ارزش­تری استفاده کند و در نهایت از عدم شفافیت بین دستگاه­ها و پیمانکاران جلوگیری می­شود.

پیشنهاد می­شود تا دو عبارت انتهایی در این بند الحاقی به شرح زیر از متن پیشنهادی کمیسیون تلفیق حذف شود.

بند الحاقی 2

حذف جمله اول کمک می­کند مشروعیت­ بخشی به خرید و فروش قیر رایگان در قانون از بین برود و حذف جمله دوم احتمال استفاده از منابع هدفمندی یارانه‌ها در این محل را از بین می­برد. درنتیجه بند الحاقی 2 کمیسیون تلفیق به تبصره 1 لایحه بودجه سال 1397 به شرح زیر تغییر می­کند.

پایان

ارسال نظر

تازه ها